Şanlıurfa Arkeoloji ve Haleplibahçe Mozaik Müzesi

Haleplibahçe Mozaik Müzesi


                                                                                           HALEPLİBAHÇE MOZAİK MÜZESİ

  Mozaik Müzesi.JPG

   

Şanlıurfa ili merkezinde Balıklıgöl’ün kuzeyinde yer alan Haleplibahçe mevkii, M.S.5.-6. yüzyılda Edessa antik kentinin önemli bir semtiydi. Haleplibahçe Kentsel Tasarım Projesi” kapsamında yapılan alt yapı çalışmalarında tesadüfen mozaiğe rastlanılması sonucunda bu alanda Şanlıurfa Müze Müdürlüğü Başkanlığı’nda 2007-2009 yıllarında dört ayrı yerde kurtarma  kazı çalışmaları yapılarak, Saray, Hamam ve bir Geometrik Villa meydana çıkartılmıştır.

 Saray, simetrik yerleştirilen iki iç avlu arasında yer alan dikdörtgen planlı büyük bir salonun etrafına dizilen odalardan oluşur. Koridor mozaiği,  Akhilleus’un bebekliğinden Truva (Troia) savaşına gidişine kadar geçen süreden sahnelerin anlatıldığı tasvirlerle, ana salonunun taban mozaiği Argos ve Opora figürleri, avlanan soylu figürü, kuşlar ve bitkisel desenlerle bezelidir. Çalışma odasının mozaiği Ktisis büstü, dinlenme odasının mozaiği Zebra götüren zenci betimlidir. Konuk odası ise amazonların avlanmasının tasvir edildiği mozaikle döşelidir. Mozaik dekorasyonu, kuzey ve güney iç avlunun çeşme havuzunda düz beyaz, güney havuzda düz beyaz ve geometrik desenlidir. 

 Haleplibahçe’deki mozaiklerin deseni, bitkisel, geometrik ve figürlerden oluşmaktadır. Saray da figürlü, Geometrik Villa’da geometrik desenli, Hamam’da ise bitkisel ve geometrik desenlidir. Mozaikte desen ve figürlerin fonunu oluşturan beyaz tesseralar,  balık pulu biçiminde döşenen kafes desenleri biçimindedir. Mozaik tesseraları oldukça küçük ebatlıdır. Tessera sayısı bazı odalarda 10 cm. de 490 tesseraya ulaşmaktadır. Bu nedenle, anılan mozaik tespit edilen en küçük tesseralı mozaiktir. Mozaik kompozisyonu, oda merkezinde dikdörtgen pano bunun etrafında figürlü veya geometrik bordur dizilimi şeklindedir. Gerek bu tip tessera dizilişi, gerekse av sahneli mozaiklerde  merkezi figür etrafında diğer figürlerin avlanmasının tasvir edildiği mozaikler M.S.5.-6. yüzyıllarda Antiocheia ve diğer antik kentlerde de yaygın olarak görülmektedir.

haleplibahçe mozaik genel.jpeg

Haleplibahçe mozaiğinde figürlerin gövde hatları ayrıntılı olarak işlenmiştir. Renk tonlarıyla vücut hatları birbiri içinde eritilip figürlerin dış çizgisi (kontur) kaybedilmiştir. Bunun en güzel örneği Amazonların Avlanması’nın tasvir edildiği sahnedeki atın gövdesinde görülmektedir. Burada, atın gövde ayrıntıları  belirtilmiş olup, renk tonlarıyla hatlarda yuvarlaklık, derinlik de sağlanmıştır. Hem Amazonlarda hem de hayvanlar yüz ifadesi etkili biçimde belirtilmiştir. Örneğin ölmek üzere olan yaralı aslanın acı çeker hali yüzünde ve gözlerinde açıkça izlenmektedir. Dışa vurumculuk belirgindir.

Mozaikteki Ktisis tasviri,  hem giysi hem de stil olarak Justinianus dönemi özellikleri göstermektedir. Ayrıca, Ktisis küt kesilen kıvırcık saçları ve tek taşlı küpeleriyle Madaba’da Hippolytus salonundaki şehirleri simgeleyen ve M.S. 6. yüzyılın ortalarına tarihlenen kadın figürlerine de benzemektedir.

Apameia’daki Amazon mozaiğinin tasvir edildiği panonun zemininde beyaz tesseralar kafes şeklinde   balık pulu biçiminde dizilişiyle Edessa’daki Amazonların avlanması mozaiğine benzemektedir. Benzer tessera dizilişini Antiocheia’da M.S. 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen bir kilisenin taban mozaiğinde, Ktisis evinin taban mozaiği ile M.S. 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen Worcester Avı Evi’nin Av Mozaiği’nde ve M.S. 6. yüzyılın ilk yarısınatarihlenen İstanbul’da Büyük Saray mozaiğinde de görmekteyiz. Bunların içinde ise Edessa’daki Amazonların Avlanması sahnesinin en yakın benzeri, merkezi bir figür etrafında avlanan atlı ve yaya figürlerin yer alması, sahnenin meyve ağaçları ve çalılar arasında  açık havada geçmesi, yaralanan av hayvanlardan akan kanın zeminde göllenmesi, avlanan figürlerin uçuşan pelerinleri ve küt kesilen kıvırcık saçlarıyla, Worcester Avı Evi’ndeki Av Sahnesi’nin tasvir edildiği mozaiktir. 

Haleplibahçe mevkiinde 2008 yılında yapılan kazı çalışmasında bir hamam da meydana çıkarılmıştır. Hamamın iki adet ocağı (Praefurnium-külhan-ateşlik), iki adet sıcaklık (caldarium) ve ısıtma sistemli (hypocaust) odası, ılıklık (tepidarium), soğukluk (frigidarium), havuzlar, su sistemi ve su kuyusu  mevcuttur. Isı kaybını önlemek için anılan hamam yarıya kadar toprağın içine gömülü olarak yapılmıştır. Hamamda 1 no’lu oda, tonozlu oda, 1 no’lu ocak, sıcaklık odası 1-2, ılıklık odası kuzey-güney doğrultusunda (aks üzerinde) inşa edilmiştir. Soğukluk Salonu ise doğuya doğru kayarak bu doğrultuyu bozmuştur. Bu hamam kamunun gereksinim duyduğu tesis olarak hizmet vermek üzere yapılmış olmalıdır.

 Hamamın ısıtma sistemi (hypocaust) Roma hamam mimari geleneğinin devamıdır. Duvarların dış yüzünde derz sıva  Doğu Roma dönemine tarihlenen Amazonlar Villası’nın duvar örgüsüyle benzeşmektedir Ayrıca, mozaik zemininde balık pulu deseninde işlenilmiş tesseralar ve  panoda birbirinin tekrarı kırmızı kalp şeklinde (gül goncası) çiçek deseni de anılan villanın mozaik döşemesine benzemektedir. Kazıda bulunan serbest fırça boyalı çanak çömlek parçaları da bu benzerliği pekiştirmektedir. Bu nedenlerle, anılan hamam’da, Haleplibahçe Amazonlar Villası ile aynı tarihte yapılmış olmalıdır.

 haleplibahçe plan.png

Tarihi: Doğu Roma döneminde (sonraki adlandırılmasıyla Bizans), gerek kiliselerde gerekse saray ve villalarda  mozaik ve resimler cenneti vurgulayan hayvan betimleri veya dini  konulardan seçilmekteydi. Haleplibahçe mozaiklerinde görülen ve çok tanrılı dinin ürünleri olan mitolojik konuların ise, Hıristiyan inancının yoğun olarak yaşandığı Edessa’da niçin yapıldığı sorusu akla gelmektedir. Doğu Roma dönemine ait Antiocheia, Apameia, Sapporis, Sarrin v.b. diğer antik kentlerde de mitolojik figürlü mozaikleri görmekteyiz. Çok tanrılı dönemdeki mitolojik figürlerle, tek tanrılı inanca sahip olan Doğu Roma  döneminin mitolojik figürlerini karşılaştırdığımızda, Doğu Roma döneminde genel olarak mitolojik kahramanların ağırlıkta olduğu görülmektedir. Yani bu dönemde, geçmiş dönemlerin kahramanlarına saygı ve sevgi devam etmiştir. Bu nedenle, Haleplibahçe mozaiklerinde de kahramanların betimlerini görmekteyiz;  Amazonlar ve Akhileus.

Doğu Roma mozaik stili geleneğindeki Edessa Haleplibahçe mozaikleri mitolojik konulu olmasıyla Osrhoene krallığı sınırları içinde Sarrin’de bulunan ve şimdi Halep Müzesinde olan mitolojik konulu mozaiğe benzemektedir. Sarrın mozaiği, M.S.6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmesi ve son mitolojik konulu olmasıyla Doğu Roma mozaiklerine örnek teşkil etmektedir. Hıristiyanlığın yaygın olduğu bir dönemde bu mozaiğin mitolojik konulu olması, Carrhae (Harran)’deki çok tanrılı din taraftarlarına bağlanmaktadır. Sarrin mozaiğinde bir çok mitolojik sahne mevcuttur.

Edessa’da Osrhoene krallığı döneminde yapılan mozaiklerde Suryanice harflerle yazılar mevcuttur. Doğu Roma İmparatorluğu döneminde yapıldığı düşünülen Haleplibahçe mozaiğinde ise Yunanca harflerle yazı görülmektedir. Bunun nedeni, Doğu Roma İmparatoru I.Justinianus’un imar faaliyetlerinde de görüldüğü gibi, Edessa kentine İmparatorluğun maddi desteğinin olması ve imparatorluk kültürünün yerel kültürlere baskın olması olarak açıklanabilir.

Haleplibahçe’de meydana çıkarılan hamam ve villaların Skyrtos (Daysan) deresinin taşkınlarına karşı, bu derenin ıslahından sonra bu alana yapıldığı düşünülmektedir. I.Justinianus’un maddi katkısıyla M.S. 6. yüzyılın 2. çeyreğinin başlarında bent inşa edilip,  kanal açılmak suretiyle Skyrtos deresinin yatağının değiştirildiği ifade edilmektedir. Anılan tarih gerek üslup,  gerek tessera tekniği yönünden Haleplibahçe mozaiklerinin yapım tarihine de uygundur.

Amazonlar Villası’nın odalarının tabanı mozaik döşelidir (Plan 2).Bu mozaikler sırasıyla, 11 no’lu koridor mozaiği,  Akhilleus’un bebekliğinden Truva (Troia) savaşına gidişine kadar geçen süreden sahnelerin anlatıldığı tasvirlerle, 5 no’lu  salonun mozaiği Argos ve Opora figürleri, avlanan soylu figürü, kuşlar ve bitkisel desenlerle bezelidir. Çalışma odasının mozaiği (8 no’lu oda) Ktisis büstü, dinlenme odasının (9 no’lu oda) mozaiği Zebra götüren zenci betimlidir. 2 no’lu oda ise  Amazonların avlanmasının tasvir edildiği mozaikle döşelidir.
Haleplibahçe Plan 3.jpg

Amazonlar Villası’ndaki mozaik kompozisyonu, oda merkezinde dikdörtgen pano, bunun etrafı bordur dizilimi şeklindedir. Mozaiğin deseni, bitkisel, geometrik ve figürlerden oluşmaktadır. Bezemede genellikle orta pano figürlü, yan bordürler ise bitkisel, geometrik ve figürlü olarak tasarlanmıştır. Mozaik dekorasyonu, kuzey iç avlu  (4b) çeşme havuzunda düz beyaz, güney havuzda (4a)  ise düz beyaz ve geometrik desenlidir.

Mozaikler,   1, 3, 8  ve 9 no’lu odalar haricinde oldukça tahrip olmuştur. Bu tahribatın en büyük nedeni Amazonlar Villası’nın şiddetli yangın geçirmiş olmasıdır. Bu yangında koridor mozaiği kısmen,  salon mozaiği büyük oranda,  2 no’lu odanın mozaikleri ise kısmen tahrip olmuştur.